Lang geleden, na het einde van een relatie, hoorde ik via anderen dat ik niet in staat zou zijn om lief te hebben. Dat was het verhaal dat mijn voormalige partner vertelde. Dezelfde partner die er tijdens onze relatie een stiekem en spannend leven naast had gehouden. Het vreemdgaan werd daarmee niet rechtstreeks gerechtvaardigd; mijn vermeende onvermogen om lief te hebben moest verklaren waarom onze relatie was stukgelopen. Mensen namen het aan, en ik bleef verbijsterd achter. Ik had toch liefgehad? Ik had toch juist ongelooflijk mijn best gedaan om bij die ander te blijven?

Pas later kon ik zien hoeveel er in dat mijn best doen verloren was gegaan. Ik had me aangepast, dingen ingehouden en steeds minder uitgesproken wat ik miste. Ik wilde de nabijheid bewaren met iemand bij wie ik voortdurend voelde hoe gemakkelijk die me kon ontglippen. Ondertussen werd ik stiller. Van buitenaf was misschien vooral een vrouw zichtbaar die weinig vroeg en zich wel redde. Wat daaraan voorafging, was steeds moeilijker te zien.

Je kunt zo je best doen om iemand niet kwijt te raken, dat je zelf uit de relatie verdwijnt.

Wat me sindsdien bezighoudt, is hoe gemakkelijk we iemand die weinig vraagt aanzien voor iemand die weinig nodig heeft. En hoe we dat zelf ook kunnen gaan geloven. Je lost je teleurstelling op, stelt je verwachtingen bij en gaat verder. Op den duur voelt het bijna vanzelfsprekend om eerst bij jezelf te zoeken naar een manier om iets te dragen. De mogelijkheid om ermee naar de ander te gaan komt pas later, als ze überhaupt nog bij je opkomt. Voor mij raakt autonomie in je relatie precies aan die ruimte: kun je jezelf redden én toelaten dat je iemand nodig hebt?

Wat is autonomie in je relatie?

In mijn podcast Het moment voor je ja onderzoek ik het verschil tussen zelfstandigheid en autonomie. Dat onderscheid lijkt op papier misschien klein, maar het raakt voor mij aan iets wezenlijks. Zelfstandigheid zegt iets over wat je kunt. Autonomie gaat ook over de ruimte om te kiezen: kan ik merken wat ik wil, en mag dat richting geven aan wat ik doe? Daar hoort de mogelijkheid bij om iets zelf op te lossen, maar ook om iemand nodig te hebben terwijl je het waarschijnlijk best alleen zou redden.

Ook binnen de zelfdeterminatietheorie over relaties wordt autonomie onderscheiden van onafhankelijkheid. Je kunt uit vrije wil op je partner leunen. Verbondenheid en de ruimte om jezelf te zijn kunnen elkaar juist versterken.

Toch kan iemand nodig hebben ongemakkelijk zijn. Zolang je het zelf kunt, voelt hulp vragen al snel overbodig. Je wilt de ander niet belasten, die heeft ook genoeg aan het hoofd. Dus zoek je het uit, breng je jezelf tot bedaren en vertel je later misschien wat er speelde. Tegen die tijd heb je de scherpe kantjes er al afgehaald. De ander krijgt een verhaal over iets wat je hebt doorgemaakt, terwijl jij op het moeilijkste moment alleen was.

Daar hoeft één keer niets mis mee te zijn. Maar als het je vertrouwde manier wordt, kan er iets tussen jullie verschralen. De ander ziet hoe goed je jezelf redt en krijgt weinig gelegenheid om naast je te staan wanneer je het nog niet weet. Jij kunt ondertussen missen dat iemand naar je omkijkt. Zo ontstaat een pijnlijke situatie: je verlangt ernaar dat iemand dichterbij komt, terwijl je steeds minder laat zien waar diegene je zou kunnen vinden. Over dat geleidelijke stiller worden schreef ik eerder in Je stem kwijt in relaties.

Je behoeften inslikken: de regel die niemand meer hoeft uit te spreken

In die vroegere relatie zei ik geregeld tegen mezelf: ach, laat maar. Het ging over iets wat ik had willen zeggen, over gemis, over een behoefte waarvoor ik steeds minder vertrouwen had dat ze ergens kon aankomen. Dat zinnetje hielp me om verder te gaan zonder opnieuw de teleurstelling te hoeven voelen. Het hielp me ook om mezelf stil te houden.

Mijn ‘ach, laat maar’ was een vraag die niet meer in een antwoord geloofde.

In de podcast ga ik in op hoe verwachtingen van buitenaf innerlijke regels kunnen worden. Daar wordt het woord introjectie voor gebruikt: een verwachting wordt een innerlijke verplichting. Je moet rekening houden met anderen. Je hoort je eigen problemen op te lossen. Je kunt niet telkens aandacht vragen voor wat jij voelt. Onderzoek naar voorwaardelijke waardering door ouders beschrijft hoe die waardering kan samenhangen met innerlijke druk om aan verwachtingen te voldoen. Zulke regels kunnen vroeg ontstaan; ervaringen in latere relaties kunnen vertrouwde overtuigingen opnieuw bevestigen.

Het ingewikkelde is dat een innerlijke regel meestal niet klinkt als een beperking. Ze klinkt verstandig. Je vindt dat je begrip moet hebben, dat je niet overal een punt van moet maken, dat de ander ook zijn vrijheid nodig heeft. Daar kun je oprecht achter staan. Alleen wordt het belangrijk om te onderzoeken wat er gebeurt wanneer jij eens iets anders wilt. Kun je dan nog bij je eigen voorkeur blijven, of voel je je onmiddellijk lastig, veeleisend of egoïstisch?

Dat schuldgevoel kan er al zijn voordat de ander heeft gereageerd. Je overweegt een avond voor jezelf en voelt dat je iemand tekortdoet. Je wilt steun vragen en begint alvast uit te leggen dat het ook wel meevalt. Er is nog geen afwijzing geweest, maar je bent je behoefte al aan het verkleinen. De ander hoeft haar niet meer terzijde te schuiven; dat heb je zelf inmiddels gedaan.

Waarom nee zeggen al vóór je antwoord moeilijk kan zijn

Daarom vertraag ik in de podcast bij het moment voordat iemand ja zegt. Er kan in dat kleine ogenblik veel gebeuren. Je adem stokt, je schouders spannen zich aan, je voelt onrust bij de mogelijkheid om een ander antwoord te geven. Een toezegging maakt daar snel een einde aan. Je weet weer wat je gaat doen en hoeft niet langer te verdragen wat de twijfel oproept.

Dat lichamelijke ongemak is geen sluitend bewijs dat je eigenlijk nee wilt zeggen. Wel kan het een reden zijn om nog even te wachten. Misschien botsen er twee dingen: wat je zelf wilt en wat je vreest dat die keuze betekent voor de verbinding. Als ja zeggen je vooral helpt om die spanning kwijt te raken, krijgt je eigen voorkeur nauwelijks tijd om duidelijk te worden.

Mijn ‘ach, laat maar’ herken ik als een verwante beweging. Er was iets in mij dat aandacht vroeg, en ik stapte eroverheen. Achteraf kon ik vaak prima uitleggen waarom ik niets had gezegd. Maar die uitleg vertelde niet het hele verhaal. Er zat ook pijn onder, en de verwachting dat uitspreken me opnieuw alleen zou laten staan. Meer inzicht alleen had dat niet zomaar veranderd. Ik had ook moeten leren verdragen dat mijn behoefte er was, zonder haar onmiddellijk weg te redeneren. Dat is de stap die gemakkelijk wordt overgeslagen wanneer we het hebben over grenzen stellen in relaties: voordat je een grens kunt uitspreken, moet je jezelf de gelegenheid geven haar te voelen.

Wat blijft bestaan als je relatie inmiddels veiliger is?

Een vertrouwde manier om jezelf te beschermen verdwijnt niet noodzakelijk zodra de omstandigheden veranderen. Je kunt mensen om je heen hebben die je graag willen helpen en toch automatisch zeggen dat het wel gaat. Je kunt ruimte krijgen en haar nauwelijks gebruiken, omdat je gewend bent eerst te onderzoeken hoe weinig je nodig kunt hebben. Aan de buitenkant is er meer vrijheid gekomen; vanbinnen voelt een beroep op de ander nog altijd riskant.

Dat maakt zelfstandigheid soms zo dubbel. Ze heeft je door moeilijke tijden geholpen. Je hebt op jezelf kunnen bouwen toen je weinig vertrouwen had in wat er van de ander zou komen. Maar wanneer je steeds als eerste alles zelf opvangt, krijgt een nieuwe ervaring weinig kans. Je blijft alleen dragen en kunt daarin opnieuw bevestigd zien dat je er alleen voor staat.

Dat betekent niet dat ieder gemis voortkomt uit je eigen terughoudendheid. In mijn vroegere relatie waren er concrete redenen voor mijn wantrouwen. Het zou onrecht doen aan die ervaring om te suggereren dat ik alleen maar duidelijker had hoeven spreken. Wel wil ik voorkomen dat wat daar nodig leek later onopgemerkt mijn mogelijkheden blijft bepalen. Ik wil kunnen merken of ik reageer op wat er nu tussen ons gebeurt, of alvast rekening houd met een antwoord dat ik van vroeger ken.

Jezelf laten zien vraagt ook iets van de ander

Autonomie wordt gemakkelijk weer een taak voor degene die al zoveel zelf doet: beter voelen, grenzen stellen, hulp vragen. Maar de reactie op die hulpvraag doet ertoe. Je kunt jezelf oefenen in openheid; je kunt niet in je eentje zorgen voor een relatie waarin die openheid wordt ontvangen. Daarvoor is ook iemand nodig die belangstelling houdt wanneer jouw behoefte ongemakkelijk is, of je antwoord anders uitvalt dan gehoopt.

Die vraag stel ik nadrukkelijk ook aan mezelf. Kan iemand mij vertellen dat iets pijn doet zonder dat ik meteen mijn bedoeling ga uitleggen? Kan ik horen dat de ander iets mist, ook als ik het gevoel heb dat ik veel geef? Mijn reactie bepaalt mede hoeveel vertrouwen diegene heeft om een volgende keer opnieuw iets naar voren te brengen. We zeggen gemakkelijk dat iemand alles bij ons kwijt kan. Vooral wanneer we iets liever niet horen, krijgt die belofte betekenis.

Ik ben dankbaar dat ik nu ervaar hoe het is om me veilig genoeg te voelen om nodig te durven hebben. Ik hoef niet eerst alles zelf op te lossen voordat ik naar de ander toe mag. Er kan iets van mij komen wat nog niet helder is en waarvoor we niet meteen een antwoord hebben. Juist in die ruimte voel ik soms hoeveel ik vroeger alleen heb gehouden, en hoeveel het betekent dat dat nu niet meer vanzelfsprekend hoeft.

Ik weet nu hoe liefde voelt als ik er zelf ook in mag voorkomen.

Voor mij raakt dat aan de kern van autonomie in een relatie. Mijn zelfstandigheid blijft van waarde, maar hoeft niet iedere situatie over te nemen. Ik mag zelf iets dragen en ik mag toenadering zoeken. De vraag is daarom niet alleen of ik het alleen kan. Ze is ook of ik mezelf nog de gelegenheid geef om te ontdekken wat er mogelijk wordt wanneer ik iemand laat merken dat ik diegene nodig heb.

In aflevering 16 van mijn podcast Hechting bij sterke vrouwen, ‘Het moment voor je ja’, onderzoek ik verder hoe zelfstandigheid, innerlijke druk en de ruimte om te kiezen met elkaar samenhangen. Je vindt mijn afleveringen op de podcastpagina van Hechting bij sterke vrouwen.

Literatuur en podcast

 

• Assor, A., Roth, G., & Deci, E. L. (2004). The emotional costs of parents’ conditional regard: A self-determination theory analysis. Journal of Personality, 72(1), 47–88. Over de samenhang tussen voorwaardelijke waardering, innerlijke druk en introjectie. Lees het onderzoek (Engels, pdf).

• Center for Self-Determination Theory. Relationships. Een overzicht van autonomie en verbondenheid in relaties, en waarom jezelf kunnen zijn en op een ander kunnen leunen samengaan. Lees de toelichting (Engels).

• Veldt, B. Het moment voor je ja. Hechting bij sterke vrouwen, aflevering 16. Over zelfstandigheid, autonomie en wat er gebeurt voordat je antwoord geeft op een verzoek. Naar de podcastpagina.

Verder lezen

 

• Je stem kwijt in relaties: als het leven klopt, maar jijzelf niet meer klinkt

• Zeg ja tegen jezelf: hoe grenzen stellen je relaties ten goede verandert

Waarom altijd sterk zijn uiteindelijk een last wordt

We hebben als samenleving een deugd gemaakt van iets dat vanbinnen vaak iets heel anders is dan wat het aan de buitenkant lijkt. Het zit zelfs in ons dagelijkse taalgebruik. Als iemand in rouw is, wensen we sterkte. Als iemand door een moeilijke periode gaat, zeggen we houd je sterk. Als iemand iets zwaars moet verwerken, komt er een kaart met sterkte toegewenst.

Denk daar eens over na. Houd je sterk. Het is een klein zinnetje. Maar er zit een hele cultuur in van wat we bij pijn van elkaar vragen. Houd stand. Maak het af. Ga niet onderuit. Laat het niet te veel van je vragen.

Een heel volk dat elkaar bij verdriet de opdracht geeft om niet in te storten. En het is zo normaal geworden dat niemand het hoort.

Kracht vanuit rust is iets anders dan sterk zijn als overlevingsstrategie

Ik wil het niet groter maken dan het is. Er zijn mensen die kracht dragen vanuit werkelijke rust. Bij hen is de stabiliteit geen bouwwerk dat overeind gehouden moet worden. Ze ademt gewoon. Ik ken ze. Ze krijgen zelden in de voetbalkantine te horen hoe dapper ze zijn, omdat hun kracht zich niet als prestatie voordoet.

De meeste vrouwen die ik ken met het label sterk, dragen iets anders. Ze dragen een lichaam dat al jaren op hoogspanning staat en geleerd heeft te doen alsof niemand het merkt. Ze dragen een meisje dat lang geleden besloot: dan doe ik het zelf wel. Ze dragen de schijn dat alles onder controle is, omdat de alternatieven ooit niet veilig waren.

En wij, de mensen om hen heen, bevestigen dat patroon met elke bewondering.

Waarom het compliment ‘wat ben jij sterk’ eigenlijk een opdracht is

Want wat zeggen we eigenlijk als we iemand sterk noemen? We zeggen: fijn dat jij het allemaal draagt. Fijn dat ik niet hoef te vragen hoe je er echt bij zit. Fijn dat ik kan blijven leunen, kan blijven doorwerken, kan blijven denken dat het geen zorg nodig heeft.

Het compliment is een opdracht. En het werkt.

Wat wij kracht noemen, is soms een kind dat te vroeg heeft geleerd om niets te vragen.

Hoe sterk zijn een identiteit werd: mijn eigen verhaal

Ik ken dit van heel dichtbij. Mijn moeder overleed toen ik nog heel jong was. Maar het sterk-zijn was toen al begonnen, al voor dat verlies. Ik was dat meisje dat feilloos aanvoelde dat ik maar beter na schooltijd mee kon gaan met vriendinnetjes. Dat zich onzichtbaar maakte in een gezin waar veel zorgen huisden. Het duurde ongeveer 2 jaar voordat onze nieuwe buren in de gaten hadden dat er ook een meisje bij dit gezin hoorde. Ik was er altijd op uit.

Er waren ouders van vriendinnetjes die zeiden: als Barbara erbij is, vind ik het goed. Letterlijk. Op een logeerpartij, een uitje, een buitenspeeldag. Een kind dat zo betrouwbaar was dat andere volwassenen hun zorg aan haar overdroegen. En ik droeg die zorg. Graag zelfs. Ik was er trots op.

Mijn vader zei het ook. Niet tegen mij. Tegen anderen. Met trots in zijn stem: Barbara is sterk. En ik hoorde het. En ergens werd dat mijn identiteit. Sterk zijn was hoe ik geliefd werd. Sterk zijn was waar ik iets voor terugkreeg. Sterk zijn was wie ik was.

Ik heb het jarenlang niet als een probleem gezien. Het was een compliment. Het voelde als waarheid.

Sterk zijn was geen karakter, het was een plan

Als ik er nu op terugkijk, voel ik er alleen nog verdriet bij. Om dat kleine meisje dat te vroeg de taal van de volwassenen sprak. Dat te goed wist wat anderen wilden horen. Dat leerde dat haar waarde zat in wat ze droeg. Dat haar boosheid om diep gemis niet kon laten zien en dat het eruit kwam als gezondheidsproblemen.

Het heeft me lang gekost om te zien dat sterk zijn toen niet iets was waarmee ik ben geboren. Het was een plan. Een heel intelligent plan, van een meisje dat op die manier de ruimte waarin ze leefde hanteerbaar hield. Het heeft me erdoorheen gebracht. En het heeft me daarna jaren in de weg gezeten.

Het patroon dat ik bij zo veel vrouwen terugzie

Ik vertel dit omdat ik het bij zo veel vrouwen terugzie. Niet per se omdat ze iets groots hebben meegemaakt. Soms iets dat in geen enkel verhaal zou passen. Een moeder die aanwezig was en tegelijk ergens anders. Een vader die niet kon voelen. Een broertje dat meer aandacht nodig had. Een huis waarin voor bepaalde emoties geen ruimte was. En een omgeving die hen beloonde voor hun vermogen om te dragen.

Hun lichaam heeft geleerd de rust te dragen voor anderen. Zo is het gegaan. En wij klappen ervoor. Tot op de dag van vandaag. Met elk compliment, met elke wens om sterkte in een moeilijke tijd, met elke bewondering voor een vrouw die het allemaal voor elkaar heeft.

Als het lichaam gaat zeggen wat de mond niet kan

De vrouw die gisteren tegenover me zat, vertelde dat ze al drie weken ’s nachts wakker ligt. Niet omdat er iets concreets is. Niet omdat er iets misgaat. Ze heeft een goed huwelijk, gezonde kinderen, een baan die loopt. En toch begint haar lichaam iets te doen dat haar dwingt stil te staan bij iets dat ze jaren heeft weggelegd.

“Ik begrijp niet wat er is,” zei ze. “Ik heb eigenlijk alles.”

Ik weet wat er is. En zij weet het ergens zelf ook. Er is geen acute situatie nodig om een lichaam te laten zeggen: nu genoeg. Soms is het doorgaan op zich de calamiteit. Alleen heeft niemand dat geleerd te zien. Niet zijzelf, niet de mensen om haar heen. Omdat iedereen haar kracht zo prettig vond.

Anders leren kijken naar de vrouwen die nooit wankelen

We zouden anders moeten gaan kijken. Juist naar degenen die nooit wankelen. Daar zit vaker een verhaal dat nog nooit taal heeft gekregen.

Bewondering voor onvermoeibaarheid is in veel gevallen geen eer. Het is een vraag om stil te blijven.

De vrouwen die ik in mijn praktijk zie, zijn niet op zoek naar applaus. Ze zijn op zoek naar één mens die durft te vragen wat het kost. Die durft te horen dat het antwoord misschien niet mooi is. Die blijft zitten als het eerlijke verhaal moeilijker is dan het bewonderde verhaal.

Wat kracht werkelijk is, verdient een ander compliment. Voor de vrouw die eindelijk durft te zeggen dat ze het niet meer draagt. Die voelt dat dit ooit het plan was van een kind, en dat dat kind nu gezien mag worden.

Ik zie jou 💗💗💗 liefs, Barbara

Interne blogs

• Sterke vrouw, leeg vanbinnen? Dit is je hechtingsalarm
• Je stem kwijt in relaties: als het leven klopt maar jijzelf niet meer klinkt
• Kwetsbaarheid als sleutel tot verbinding
• Van waakzaamheid naar zelferkenning

Podcasts

• Podcastpagina van Barbara Veldt
  

Externe artikelen

• Parentification, Psychology Today
• The Parentified Child in Adulthood, Psychology Today

Boeken

• Alice Miller, The Drama of the Gifted Child
• Jonice Webb, Running on Empty
• Bessel van der Kolk, The Body Keeps the Score

Ze staat de hele dag aan.

Als advocate verdedigt ze haar cliënten met precisie en overtuiging. Als manager stuurt ze haar team aan met heldere taal. Als zorgprofessional ziet ze feilloos wat anderen nodig hebben en handelt daarnaar. Van buitenaf is het plaatje compleet. Een goed leven. Een functionerende relatie. Een fijn gezin. Werk dat loopt. Mensen die op haar rekenen.

En toch weet ze het zelf. Dat er iets ontbreekt. Dat er een afstand gegroeid is, niet alleen naar de mensen om haar heen, maar ook naar zichzelf. Dat ze praat, maar niet meer echt iets zegt. Dat ze ja zegt terwijl alles in haar nee schreeuwt.

Dit is het patroon dat ik keer op keer zie in mijn praktijk. Bij vrouwen van wie het leven er compleet uitziet. En die zelf weten dat er iets ontbreekt.

Het is een oud overlevingspatroon dat precies op die plek, in de intimiteit van de relatie, nog steeds zijn werk doet. En het kost enorm veel.

Wat ik zelf heb geleerd over zwijgen

Ik verloor mijn moeder op mijn tiende. Plotseling, zonder dat er woorden aan gegeven waren. Thuis was de ongeschreven regel: je gaat door. Je bent sterk. Je laat zien dat je het kunt.

Mijn vader was er. En ook weer niet. Een man die het altijd te druk had om écht aanwezig te zijn. Hij moest tenslotte werken. Zorgen voor zijn gezin. En toch was hij er voor mij, temeer omdat ik daar zelf op aanstuurde. Ik eiste zijn aanwezigheid op. Die twee dingen naast elkaar, de afwezigheid en de liefde die er wél was als ik haar opzocht, dat is iets wat je als kind niet goed kunt plaatsen. Je leert ermee leven. Je leert je eigen behoefte aan nabijheid actief te bewaken, omdat je weet dat nabijheid niet vanzelf komt.

En toen ik net klaar was om het volwassen leven in te stappen, verloor ik hem ook. Een van zijn laatste zinnen was; ‘ik heb geweten hoe het is om vader te zijn van een dochter’, refererend aan de broers die voor mij kwamen en die minder nabijheid ‘opeisten’.

Ik heb lang niet geweten hoeveel al die lagen me hebben gevormd. Hoe ik leerde om door te gaan ook als alles in me schreeuwde om stil te staan. Hoe ik mijn gevoel opsloeg omdat er geen plek voor leek. Hoe ik geleerd had dat liefde en aanwezigheid niet altijd samengaan, en dat je daar, maar mee om moet gaan.

Pas veel later begon ik te begrijpen wat dat had gekost. De nabijheid van mijn vader, de enige ouder die me nog restte, was kostbaar. En dus werd ik zorgvuldig. Voorzichtig met wat ik uitsprak. Geen emoties, geen moeilijke zaken. Hij had het al zwaar genoeg.

Hij vond mij sterk. Dat hoorde ik hem herhaaldelijk tegen anderen zeggen. En ergens leerde ik: dit beeld houd ik overeind. Het verdiende zijn waardering. Het hield ons verbonden.

Ik wist niet beter. Totdat ik hetzelfde patroon begon te herkennen. Andere context, andere mensen, maar dezelfde uitkomst. Aanpassen, voorzichtigheid, inslikken. Manieren om de nabijheid te bewaren. Om de liefde niet te verspelen.

Een herkenbaar voorbeeld uit de praktijk

Lea is 52 jaar en heeft een indrukwekkende loopbaan achter de rug. Ze zit tegenover me met een rustige glimlach. Haar leven klopt aan de buitenkant: werk, kinderen die hun eigen weg gaan, een huwelijk dat stand heeft gehouden.

Maar dan zegt ze het.

„Het is alsof ik mezelf niet meer terugvind. Ik praat wel, maar ik kom helemaal niet meer binnen. Alsof ik langzaam verdwenen ben.”

Haar man was niet meegekomen naar de sessie. Hij vond het niet echt nodig. Er waren geen grote ruzies, geen crises. Hij deed zijn best om de rust te bewaren.

„Dat is precies de plek waar het misgaat,” zegt Lea. „Hij wil het goed doen. Maar ik voel me er leger van. Alles wordt gladgestreken. Er wordt wel gepraat, maar niet geraakt.”

En dan, bijna fluisterend: „Ik wil dat hij ziet wat het me kost om telkens ja te zeggen.”

Dat is de kern. Niet de ja of de nee. De overtuiging eronder. Als ik laat zien wat ik echt voel, raak ik het contact kwijt.

Hoe je stem kwijtraken begint: een hechtingsperspectief

Niemand verliest haar stem van de ene op de andere dag. Het is een sluipend proces dat begint lang voor de relatie die nu onder druk staat.

Volgens de hechtingspsychologie, zoals John Bowlby die beschreef, leren we als kind strategieën om de verbinding met onze verzorgers te bewaren. Verbinding is voor een kind letterlijk overleving. En dus passen we ons aan. We leren wat werkt om erbij te horen, om geliefd te blijven, om veilig te zijn.

Sommige kinderen leren: als ik stil ben, blijft het veilig.

Anderen leren: als ik aanpas, word ik geaccepteerd.

Weer anderen leren: als ik mijn gevoel opsla, voorkom ik afwijzing.

Bowlby noemde dit interne werkmodellen: mentale verwachtingen over jezelf en de ander, gevormd in de vroege kindertijd en doorwerkend in al je volwassen relaties.

Lea had dat vroeg geleerd. Thuis was weinig ruimte voor haar gevoelens. En dus sloot ze haar mond al voor iemand haar kon afwijzen. Dat patroon ging haar huwelijk in. Onzichtbaar, automatisch, precies zoals het ooit geleerd was.

Meer over hoe deze patronen generaties lang worden doorgegeven lees je in mijn blog over intergenerationele overdracht en familiepatronen.

„We herhalen wat we hebben meegekregen.”

John Bowlby

Waarom dit juist vrouwen treft van wie het leven er compleet uitziet

Dit is het deel dat mensen soms verrast.

Want dit treft geen kwetsbare of onzekere vrouwen. Het treft juist de meest competente mensen in de kamer. De advocate die haar cliënten feilloos verdedigt maar thuis haar eigen bezwaren inslikt. De manager die haar team met heldere taal aanstuurt maar in haar relatie nauwelijks haar behoeften uitspreekt. De zorgprofessional die de hele dag afstemt op anderen en aan het eind van de dag niet meer weet wat ze zelf voelt.

Juist hun vermogen om te functioneren werkt hier tegen hen. Ze zijn gewend om door te gaan. Om het op te lossen. Om te presteren, ook als het binnenin niet klopt.

En hun strategieën worden beloond. Doorzetten wordt gezien als kracht. Aanpassen als volwassenheid. Altijd beschikbaar zijn als betrokkenheid. Het plaatje klopt. Niemand ziet wat het kost.

Alleen: een compleet leven van buitenaf is niet hetzelfde als een vol leven van binnenuit. En als je lijf te lang aanstaat, raakt zelfs een mooi en succesvol leven vanbinnen leeg.

Wat er onder de stilte leeft: primaire en secundaire emoties

In Emotionally Focused Therapy, ontwikkeld door Sue Johnson en Les Greenberg, onderscheiden we primaire en secundaire emoties.

Secundaire emoties zijn wat we laten zien: de glimlach, de kalmte, het doorgaan, het aanpassen. Een beschermlaag die we vroeg hebben leren opbouwen.

Primaire emoties zijn wat er werkelijk onder leeft: eenzaamheid, angst, het verlangen om echt gezien te worden, verdriet dat er nooit woorden voor waren.

Die primaire laag voelt te kwetsbaar om te tonen. En dus bedekken we haar. Zo raken de diepste gevoelens uit beeld, niet alleen voor de ander, maar ook voor onszelf.

Elke keer dat Lea ja zei terwijl ze nee voelde, vertelde ze zichzelf onbewust: mijn behoeften zijn minder belangrijk. Ik moet me aanpassen om de liefde te bewaren. Klein van moment. Groot in effect. En de afstand naar zichzelf groeide, stukje bij beetje, jaar na jaar.

Meer over hoe kwetsbaarheid en verbinding samenhangen lees je in mijn blog over kwetsbaarheid als sleutel tot verbinding.

Herken je jezelf hierin?

Je slikt je mening in omdat de sfeer al gespannen genoeg is

Je zegt ja, terwijl alles in je protesteert

Je wacht op het goede moment om iets te zeggen, en het komt er nooit van

Je minimaliseert je behoeften voor je ze uitspreekt

Je voelt je leeg na gesprekken die eigenlijk over jou gingen

Je weet niet goed meer wat je zelf wilt, los van wat anderen nodig hebben

Als je jezelf hierin herkent: dit is geen karakter. Het is een veiligheidsplan. Eén dat ooit slim was, maar dat nu een hoge prijs vraagt.

Een kleine oefening om bij jezelf te beginnen

Neem een rustig moment en volg deze stappen in je eigen tempo.

1. Ga zitten. Leg een hand op je borst. Adem drie keer bewust in en uit.

2. Denk aan een recente situatie in je relatie waarin je iets had willen zeggen, maar het niet deed.

3. Merk op wat er in je lichaam gebeurt. Een gespannen keel? Een adem die stokt? Een maag die samentrekt?

4. Schrijf de zin op die er eigenlijk had mogen zijn. Eén zin. Niet het hele verhaal.

Je hoeft die zin nog niet uit te spreken. Bewustzijn is de eerste stap. Wennen aan je eigen stem kost tijd. En elke keer dat je dat kleine kiezelsteentje oppakt, komt er iets in beweging dat lang heeft stilgestaan.

Hoe je stem terugvinden eruitziet

Je stem terugvinden is geen kwestie van één keer luid je mening geven. Het is een proces. Voorzichtig. Stap voor stap.

Het begint met opmerken, in je lijf. En dan: de zin vinden die het meest waar voelt. Eén zin. Klein. Zoals: ik voel me alleen. Of: ik wil dat je ziet wat dit me kost.

Meer hoeft het niet te zijn. Soms is minder juist krachtiger.

Lea knikte toen ik haar dat zei. Ze zei: ik heb zoveel stenen gestapeld dat ik mezelf niet meer hoor. Maar ik wil dat het weer stroomt.

Wil je hier dieper in gaan?

In mijn podcast Hechting bij sterke vrouwen, aflevering #1’mijn stem terugvinden in de relatie’ vertel ik verder over Lea en de weg die ze ging. Over wat er uiteindelijk brak, en wat er daarna anders werd. De podcast is nu te beluisteren via Spotify.

En als je wilt beginnen met weer wat meer bij jezelf te landen, is mijn gratis visualisatie ‘Bij jezelf te gast’ een goede eerste stap. Vijftien minuten, alleen voor jou. Je vindt hem op visualisatie-efit.barbaraveldt.com

Gerelateerde blogs

Sterke vrouw, leeg vanbinnen?

Intergenerationele overdracht en familiepatronen

Seksuele relatie en veiligheid: het lichaam heeft voorwaarden

Boeken die direct aansluiten:

Sue Johnson – Hold Me Tight (Nederlands: Houd me vast) De grondlegster van EFT die je al in het artikel noemt. Logische verdieping voor de lezer. Praktisch, toegankelijk, vol herkenbare casussen. Link: bol.com

Amir Levine & Rachel Heller – Verbonden Toegankelijk boek over hechtingsstijlen in volwassen relaties. Sluit aan op de Bowlby-laag in jouw artikel. Veel gelezen door jouw doelgroep. Link: bol.com

Gábor Maté – Wanneer je lichaam nee zegt Over hoe onderdrukte emoties en chronische aanpassing zich vertalen naar lichamelijke uitputting. Raakt precies de moeheid die jij beschrijft. Link: bol.com

 

Het lichaam heeft voorwaarden. Je moet eerst nee kunnen voelen om een echte ja te kunnen ervaren.

In een wereld die seks verkoopt als iets dat altijd vloeibaar en passievol moet zijn, houden we een collectieve leugen in stand. We doen alsof lust een prestatie is die je kunt afdwingen met de juiste sfeer, het juiste moment, de juiste mindset. Alsof intimiteit een techniek is die je steeds verder kunt aanscherpen.

Maar seksualiteit is geen knop die je simpelweg omzet. Het is geen choreografie die je kunt instuderen. Het is een delicate, complexe ontmoeting tussen twee zenuwstelsels die elkaar moeten kunnen vertrouwen voordat er ook maar iets van overgave mogelijk wordt.

En daar zit het breekpunt. Want voordat we überhaupt kunnen praten over lust, verlangen of passie, moet er iets fundamentelers aanwezig zijn: veiligheid. Niet de veiligheid die je afvinkt op een lijstje, slaapkamerdeur op slot, anticonceptie geregeld, maar de diepe, cellulaire zekerheid dat je hier mag zijn zoals je bent. Dat je lichaam mag voelen wat het voelt. Dat een nee niet het einde betekent van de verbinding.

Het lichaam heeft voorwaarden

Wie vaker mijn werk leest, weet dat ik veel terugkom op één thema: het zenuwstelsel liegt niet. Het laat zien of iets veilig voelt, zelfs als het hoofd al lang besloten heeft dat alles oké is. Dat is precies waar ik uitgebreider over schrijf in Luisteren naar je zenuwstelsel 

Wanneer het lichaam de leiding neemt

Ik zie het dagelijks in mijn praktijk. De vrouw die alles draagt, die de wereld draaiende houdt, maar haar eigen ja niet meer kan vinden. Ze wil verlangen voelen. God, wat wil ze dat graag. Ze mist de tijden dat ze zich kon laten gaan, toen seks nog spontaan en ongecompliceerd aanvoelde.

Maar ergens tussen de geboortes, de nachten doorwerken, het managen van huishouden en emoties van anderen, is er iets gebeurd. Haar zenuwstelsel staat permanent op scherp. Haar lijf is gestold in een staat van hyperwaakzaamheid.

En dat is geen kwestie van wilskracht. Geen gebrek aan motivatie of liefde. Het is neurofysiologie.

Wanneer je zenuwstelsel gevaar detecteert, of dat nu echt gevaar is of het gevaar van emotionele overbelasting, van onzichtbaar blijven, van niet gezien worden in je strijd, activeert het overlevingsmechanismen. Je spieren spannen aan. Je ademhaling wordt oppervlakkiger. Je systeem trekt zich terug naar binnen, naar een plek van bescherming. En vanuit die plek is seksuele openheid niet mogelijk. Niet omdat je niet wílt, maar omdat je lichaam letterlijk niet kán.

Seks vraagt om een ontspannen zenuwstelsel. Om een lijf dat zich veilig genoeg voelt om naar buiten te bewegen, om te ontvangen, om zich over te geven. En die overgave begint niet in bed. Die begint ’s ochtends bij het ontbijt, in het gesprek over wie de kinderen naar sport brengt, in de manier waarop jouw moeheid wel of niet gezien wordt, in de kleine interacties waarin jouw grenzen gerespecteerd worden of juist overschreden.

Wat de ander voelt in jouw lijf

En de man die naast haar staat. Hij voelt het. Hij raakt haar aan en voelt in haar lichaam dat haar ja eigenlijk een verborgen nee herbergt. Haar huid is er wel, maar haar aanwezigheid is vertrokken. Haar spieren spannen aan onder zijn handen. Haar ademhaling blijft hoog in haar borst in plaats van diep in haar buik te zakken.

Haar ogen kijken naar hem, maar er zit een waas overheen. De blik van iemand die mentaal al bezig is met de was die nog gedaan moet worden, de mail die nog verstuurd moet, de emoties die nog verwerkt moeten.

Hij voelt zich machteloos. Want hoe meer hij zich inzet, hoe verder ze weg lijkt te gaan. Zijn aanraking, hoe teder ook bedoeld, voelt voor haar als nóg een vraag. Nóg iemand die iets van haar nodig heeft. Nóg een taak op haar oneindige to-do-lijst.

Maar het is erger dan machteloos voelen. Soms voelt hij de spanning in haar lijf en vertaalt zijn systeem dat als afwijzing van hem. Zijn eigen onveiligheid komt naar boven, de angst dat hij niet genoeg is, dat hij haar niet kan bereiken, dat hun verbinding aan het breken is. En vanuit die angst begint hij harder te proberen, meer te doen, intensiever te willen. Waarmee haar overbelaste systeem alleen maar verder op scherp komt te staan.

Zo ontstaat een dodelijke dans. Twee mensen die allebei verlangen naar intimiteit, maar wier zenuwstelsels elkaar steeds verder van elkaar wegduwen. Niet omdat ze niet van elkaar houden. Maar omdat geen van beiden zich veilig genoeg voelt om echt aanwezig te zijn.

Het onzichtbare geheugen van kwetsuren

Want hier is de hardheid: kwetsuren uit het verleden verdwijnen niet omdat de kaarsen aanstaan. Het lichaam heeft een feilloos geheugen voor onveiligheid. Voor de keren dat je nee niet gehoord werd. Voor de momenten dat je moest presteren, meegaan, doorgaan terwijl alles in je schreeuwde om te stoppen. Voor de ervaringen waarin je leerde dat jouw grenzen er minder toe deden dan de wensen van de ander.

En dat hoeven geen grote, dramatische trauma’s te zijn. Het kan gaan om verhoudingen waarin je vroeg leerde dat liefde krijgen betekende dat je je aanpaste, je kleiner maakte, je lastige gevoelens wegdrukte. Het kan gaan om de keren dat je seks had omdat het “er nu eenmaal bij hoorde”, omdat je hem niet wilde teleurstellen, omdat je bang was dat weigeren zou betekenen dat de liefde zou verdwijnen.

Al die ervaringen nestelen zich in je zenuwstelsel. Ze vormen een onderstroom van alertheid die zich niet laat uitschakelen met rationele gedachten. Je kunt nog zo goed begrijpen dat je nu veilig bent, dat je partner lief is, dat er geen reële dreiging is, je lichaam blijft scannen. Je systeem blijft kijken naar de kleinste tekenen dat het misschien toch niet veilig is. Dat jouw nee misschien toch niet welkom zal zijn.

Voor wie dit thema vanuit een andere hoek wil verdiepen, staat er ook een ouder artikel op mijn site over de invloed van trauma op intimiteit: De impact van trauma op de intieme relatie . Ik noem het hier, omdat veel mensen zich herkennen in het mechanisme, zelfs als ze liever het woord kwetsuren gebruiken.

Mijn lichaam is geen agenda. Het opent als het zich veilig voelt.

De voorwaarden voor openheid in een seksuele relatie

Daarom is seks niet simpelweg seks. Het is de meest kwetsbare act die we als mensen kunnen delen. Een moment waarin we ons volledig blootstellen, fysiek en emotioneel. En blootstellen kun je alleen als er zekerheid is. Als er een fundament ligt dat het gewicht van al die kwetsbaarheid kan dragen.

Die voorwaarden beginnen ver vóór het moment dat kleren uitgaan. Ze beginnen bij de vraag: voelt mijn lichaam zich fundamenteel veilig in deze relatie? En veiligheid heeft niets te maken met foutloosheid. Het gaat niet om het nooit ruzie hebben of het altijd begrijpen van elkaar. Het gaat om iets veel simpels en tegelijk complex: de cellulaire zekerheid dat je hier mag zijn zoals je bent. Dat je grenzen ertoe doen. Dat een nee de liefde niet wegneemt.

Want hier is de paradox waar we niet omheen kunnen: je kunt alleen een echte ja voelen als een nee even welkom is. Als nee zeggen niet het einde betekent van de verbinding, maar juist de weg vrijmaakt voor authenticiteit. Als je weet, niet met je hoofd maar met je lijf, dat terugtrekken niet resulteert in emotionele afstand, boosheid of verlating, maar gewoon gerespecteerd wordt.

Die zekerheid bouw je niet in een nacht. Die ontstaat in de duizend kleine momenten waarin jouw grenzen gezien worden. Waarin je vermoeidheid niet weggewuifd wordt maar erkend. Waarin je partner niet probeert jouw nee om te buigen naar een ja, maar aanwezig blijft terwijl jij voelt wat je voelt. Waarin er ruimte is voor jouw emoties zonder dat de ander zich daardoor aangevallen voelt of zich moet terugtrekken.

En die zekerheid vraagt ook iets van jou. Niet het aanscherpen van technieken of het dwingen van jezelf om te ontspannen. Het vraagt het confronterende werk van leren voelen wat je écht voelt. Van je eigen waarheid durven uitspreken, zelfs als die waarheid is: “Ik weet het niet” of “Ik voel me nu niet veilig genoeg.”

Dit raakt direct aan autonomie in relaties. Als je daar een verdieping bij wilt plaatsen, kun je linken naar: Hoe staat het met jouw autonomie?. of naar Autonomie én verbondenheid; een paradoxale twee-eenheid.

De industrie van oplossingen en het ongemak met de waarheid

De intimiteits-industrie vertelt ons dat we onze grenzen moeten verleggen om te groeien. Dat we moeten experimenteren, onszelf moeten pushen uit onze comfortzone, nieuwe dingen moeten proberen. En ja, er is waarheid in uitbreiding. Maar niet die waarheid.

Want de groei die ze bedoelen, is vaak groei voorbij je eigen grenzen heen. Het is groei die jouw nee ziet als een obstakel in plaats van als informatie. Het is groei die vraagt dat je jezelf overschrijdt in plaats van dat je jezelf terugvindt.

Ik geloof het tegenovergestelde. Groei in intimiteit ontstaat juist wanneer je de grenzen van de ander en jezelf vlijmscherp serieus neemt. Wanneer je leert voelen waar jouw ja ophoudt en jouw nee begint. Wanneer je de moed hebt om in die grenszone te blijven staan, zonder jezelf weg te cijferen en zonder de ander te forceren.

Die groei is oncomfortabel. Ze confronteert je met je eigen patronen van aanpassen, pleasen, doorgaan waar je eigenlijk wilt stoppen. Ze dwingt je om de angst voor afwijzing onder ogen te zien. Ze vraagt dat je blijft staan in momenten waarin alles in je wil vluchten naar oude strategieën: jezelf wegdrukken, meegaan, doen alsof.

Maar het is in die momenten, die moeilijke, ongemakkelijke momenten waarin je trouw blijft aan je eigen waarheid, dat er iets verschuift. Dat je zenuwstelsel langzaam leert dat het veilig is om aanwezig te zijn. Dat jouw nee de wereld niet instort laat vallen. Dat er ruimte is voor jou zoals je werkelijk bent, niet zoals je denkt te moeten zijn.

Wanneer twee systemen elkaar vinden

En dan gebeurt er iets bijzonders. Pas als de angst voor afwijzing of verlies kleiner wordt dan de behoefte om eerlijk te zijn, ontstaat er ruimte voor iets dat echt is. Geen gespeelde passie, maar een rauwe verbinding. Geen seks omdat het “hoort” of omdat je hoopt dat het de spanning tussen jullie oplost, maar intimiteit die voortkomt uit twee mensen die elkaar durven te ontmoeten in hun volledige menselijkheid.

En die ontmoeting begint niet met ontspanningsmuziek of massageolie. Die begint met het vermogen om aanwezig te blijven bij ongemak. Met twee zenuwstelsels die leren om samen te reguleren in plaats van elkaar uit balans te duwen.

Dat is waar co-regulatie om draait. Het feit dat jullie zenuwstelsels continu met elkaar communiceren, elkaar beïnvloeden, elkaar kunnen kalmeren of juist activeren. Wanneer jij gespannen bent, voelt je partner dat. Wanneer hij angstig wordt, registreert jouw lichaam dat. En omgekeerd: wanneer één van jullie diep ademt, kan dat het systeem van de ander helpen ontspannen. Wanneer één van jullie echt aanwezig blijft, niet pusht, niet verlangt, gewoon aanwezig is, kan dat het andere lijf helpen zakken naar een plek van veiligheid.

Maar dat werkt alleen als beiden bereid zijn om eerlijk te zijn over wat er echt leeft. Als jullie durven te erkennen dat niet elke aanraking welkom is, niet elk moment geschikt, niet elke avond hetzelfde voelt. Als er ruimte is om te zeggen: “Ik wil graag dichtbij je zijn, maar seks voelt nu te groot” of “Ik voel me verbonden, maar ik heb eerst tijd nodig om te landen in mijn lijf.”

De zachtste aanraking is die zonder verborgen vraag.

De vrijheid die ontstaat

We hoeven niet te fixen wat we voelen. We moeten er alleen maar naar leren luisteren. Want die gevoelens, die spanning, die terughoudendheid, die afwezigheid van verlangen, zijn geen tekortkomingen. Het is informatie. Het is jouw lichaam dat probeert te communiceren wat het nodig heeft om zich veilig genoeg te voelen voor de enorme kwetsbaarheid van seksuele intimiteit.

En misschien is dat niet wat je wilt horen. Misschien wil je liever een trucje, een techniek, een manier om sneller tot ontspanning te komen. Maar hier is de waarheid: er is geen kortere weg dan door je eigen lichaam heen. Door te leren voelen wat je voelt, zonder oordeel. Door te erkennen wat je nodig hebt, zonder schaamte. Door je grenzen uit te spreken, zonder angst dat de liefde verdwijnt.

Echte vrijheid in bed is niet het ontbreken van grenzen, maar het diepe vertrouwen dat een nee de verbinding niet verbreekt, en ruimte maakt voor een eerlijke ja. Het is de wetenschap, niet in je hoofd maar in je botten, dat jouw volledige menselijkheid welkom is. Inclusief de dagen dat je niet kunt, de momenten dat je niet wilt, de nachten dat je alleen maar vastgehouden wilt worden zonder dat daar een vraag aan vastzit.

Dat vertrouwen ontstaat niet vanzelf. Het vraagt toewijding. Het vraagt dat jullie beiden bereid zijn om onder de oppervlakte te kijken, om te erkennen waar jullie systemen vastlopen, om samen te navigeren door de oude wonden die jullie intimiteit in de weg staan. Het vraagt dat jullie leren communiceren op een niveau dat dieper gaat dan woorden.

En wanneer dat fundament er is, wanneer jullie allebei weten dat er ruimte is voor de volledige waarheid, voor het hele spectrum van jullie menselijkheid, dan ontstaat er iets dat geen enkel erotisch trucje kan evenaren. Dan wordt intimiteit geen prestatie maar een thuiskomen. Dan wordt seks geen techniek maar een taal waarin jullie elkaar raken op plaatsen die verder gaan dan huid.

Wie hierover verder wil doorlezen op mijn site kan ook kijken bij het thema verbinding: Kwetsbaarheid als sleutel tot verbinding.

Tot slot

De vraag is dus niet: hoe krijg ik meer zin?

De vraag is: wat heeft mijn zenuwstelsel nodig om zich veilig genoeg te voelen om open te gaan? En ben ik bereid om die vraag eerlijk te beantwoorden, ook als het antwoord ongemakkelijk is?

Verder lezen en luisteren

Boeken

 

• Emily Nagoski – Come as You are (Kom als jezelf)

• Emily Nagoski – Come As You Are (revised & updated) (uitgeverspagina)

• Emily Nagoski – Come Together

• Esther Perel – Mating in Captivity

• Bessel van der Kolk – The Body Keeps the Score

• Deb Dana – The Polyvagal Theory in Therapy (Norton)

• Sue Johnson – Houd Me Vast

Artikelen en kennisbronnen

 

• Sense (consent)

• Gottman – Talking about sex is more intimate than having sex

• Basson (2000) – The Female Sexual Response: A Different Model (pdf)

Podcasts

Emily Nagoski – Come As You Are (podcast)

Esther Perel – Where Should We Begin? (officiële pagina)

NPO Radio 1 – Seks met Sokken