Je zit in een overleg dat jij hebt voorbereid, geleid en tot een goed einde gebracht. Achteraf zegt iemand dat het knap was hoe je het deed. En terwijl je “dank je” zegt, hoor je jezelf er al iets achteraan zeggen. Dat het teamwork was. Dat het eigenlijk vanzelf ging. Dat de cijfers voor zich spraken. Het compliment komt binnen en verdwijnt meteen weer, alsof er geen haakje is waar het aan blijft hangen.
Datzelfde gebeurt op een zondag zonder verplichtingen. De agenda is leeg, er hoeft even niets, en in plaats van rust komt er een lichte onrust. Iets in je gaat rechtop zitten. Je pakt je telefoon, je begint aan een klusje, je beantwoordt toch die ene mail, en je voelt de opluchting zodra je weer ergens mee bezig bent.
Je bent een vrouw bij wie het aan de buitenkant klopt. Een positie waarin je gezien wordt. Een team of een gezin dat op je vertrouwt. Mensen die je bellen als het spannend wordt, omdat jij degene bent die het overzicht houdt. Aan je capaciteiten twijfelt bijna niemand, jijzelf het minst van allemaal. En precies daarom is het zo verwarrend dat er ergens toch een vraag blijft hangen die zich niet laat wegwerken: tel ik ook mee op de momenten dat ik even niets bijzonders doe.
Dit blog gaat over die vraag. Over eigenwaarde die stevig oogt zolang ze gevoed wordt door prestatie, en die opeens minder vanzelfsprekend voelt zodra die voeding wegvalt. En vooral over wat daar werkelijk iets aan verandert, want de meeste adviezen die je hierover krijgt, missen de kern.
Waarom uitgerekend capabele vrouwen hier last van hebben
Er is een misverstand dat hardnekkig is. Namelijk dat onzekerheid iets is voor mensen die weinig hebben bereikt. In mijn praktijk zie ik vaak het tegenovergestelde. Juist vrouwen die maatschappelijk ver zijn gekomen, die een afdeling runnen, een onderneming leiden of een gezin en een carrière moeiteloos lijken te combineren, lopen hier tegenaan. Deels komt het juist door dat succes.
Want succes bevestigt precies de afspraak die eronder ligt. Wie veel presteert, krijgt waardering. Wie altijd levert, wordt betrouwbaar genoemd. Wie de boel draaiende houdt, hoort dat er op haar te bouwen valt. Elke nieuwe prestatie voelt even als bewijs, en tegelijk verhoogt ze de lat voor de volgende. Zo word je steeds beter in wat je al kon, en steeds afhankelijker van de bevestiging die daarbij hoort. In eerdere afleveringen van mijn podcast keek ik naar controle en naar boosheid, en eigenwaarde loopt daar dwars doorheen.
Dat is het wrange. Aan de buitenkant staat er een vrouw die overal antwoord op heeft. Vanbinnen loopt er een rekening die nooit definitief wordt afbetaald. Hoe indrukwekkend je staat van dienst ook is, elke ochtend begint de beoordeling opnieuw. Ik schreef daar eerder over in Sterke vrouw, leeg vanbinnen?, over dat vreemde gevoel van leegte dat juist opkomt wanneer alles op papier klopt.
De oplossing die het probleem in stand houdt
Vertel jezelf dat je goed genoeg bent. Zeg tegen jezelf dat je er mag zijn, ook zonder te presteren. Het klinkt logisch. Als je waarde te sterk aan je resultaten hangt, dan schroef je die koppeling toch gewoon los met een vriendelijker verhaal over jezelf.
Alleen gebeurt er iets vreemds als je dat probeert. Voor iemand die gewend is om te leveren, wordt zelfliefde de zoveelste opdracht. Nog een lat om overheen te komen. Je hebt het patroon niet stilgezet, je hebt het een nieuw doel gegeven, en ondertussen loopt het gewoon door.
De psychologe Jennifer Crocker onderzocht jarenlang wat er gebeurt als eigenwaarde leunt op een voorwaarde: op goedkeuring, op presteren, op de blik van de ander. Haar werk, samengevat in het treffend getitelde The costly pursuit of self-esteem, laat zien dat het najagen van een hoog zelfbeeld een prijs heeft. Wie zijn waarde daaraan ophangt, gaat harder onderuit bij de kleinste tegenslag: een kritische opmerking, een keer gepasseerd worden, en de bodem zakt weg.
Wat op een voorwaarde rust, is precies zo stevig als de laatste keer dat je aan die voorwaarde voldeed.
En hier zit de adder onder het gras. Jezelf toespreken met “ik ben goed genoeg” is zelf ook een beoordeling. Een positieve dit keer, maar nog steeds een cijfer. Je blijft jezelf meten. En een systeem dat gewend is aan meten, hoort in “goed genoeg” vooral dat laatste woord. Genoeg waarvoor. Genoeg volgens wie. En hoe lang nog.
Zo kom je nooit tot rust. Je doet meer dan genoeg. Je wacht alleen nog altijd op de uitslag.
Merk deze week eens op welke zin je tegen jezelf zegt als je jezelf probeert op te beuren. Voel of die zin je werkelijk ruimte geeft, of dat er ergens een nieuwe eis in verstopt zit.
De uitgang loopt niet via een beter rapport
Kristin Neff, die veel schreef over zelfcompassie, zegt iets subtielers dan “wees liever voor jezelf”. Ze wijst op een manier om je goed te voelen over jezelf die helemaal geen oordeel vraagt. Positief noch negatief. Zelfcompassie, schrijft ze, is “a kind, connected, and clear-sighted way of relating to ourselves even in instances of failure”: een vriendelijke, verbonden en heldere manier van met jezelf omgaan, juist op de momenten dat er niets valt te vieren. Ze zegt dus eigenlijk dat zelfcompassie onvoorwaardelijk is. Je mag zijn ook op de momenten dat je niets doet.
Lees dat nog een keer, want het is makkelijk om eroverheen te lezen.
Zelfcompassie is geen hogere score. Het is stoppen met scoren.
Neff onderscheidt drie bewegingen, en het helpt om ze los van elkaar te zien. De eerste is mildheid: de toon waarop je met jezelf praat als iets misgaat, dezelfde toon die je moeiteloos vindt voor iemand die je lief is. De tweede is het besef dat worstelen en tekortschieten bij het mensenbestaan horen, niet bij jou in het bijzonder. Je bent daar niet alleen in, ook al voelt het vaak zo. De derde is aanwezig blijven bij wat er is, zonder het meteen te willen oplossen. Ook als er niets valt op te lossen. Vooral dan.
Die derde beweging is voor een doener het lastigst. Aanwezig blijven zonder iets te ondernemen voelt niet als rust, het voelt als het opzeggen van je hele contract in een keer. Zolang je in beweging bent, weet je waar je staat. In de stilte valt dat houvast weg. Meer over hoe zo’n innerlijke wet werkt en waar ze vandaan komt, lees je in Als je innerlijke criticus ooit je nachtwaker was.
Dat maakt zelfcompassie ook iets anders dan zweverig of zacht. Het vraagt dat je blijft zitten op de plek waar je vroeger altijd opstond. Wil je een indruk van hoe dat concreet werkt, dan geeft het werk van Kristin Neff daar oefeningen voor.
Een kleine oefening. Merk je dat je jezelf streng toespreekt, verander dan niet meteen de inhoud van je zin. Verander eerst alleen de toon. Zeg hetzelfde, maar zoals je het tegen je beste vriendin zou zeggen. Let op wat er in je lijf gebeurt als de toon zachter wordt, nog voor de woorden veranderen.
Waarom ontvangen het scherpste oefenterrein is
Terug naar dat compliment dat van je afglijdt. Er is een reden dat het niet binnenkomt, en die reden is menselijker dan je denkt.
De psychoanalyticus Winnicott beschreef hoe iemand die vroeg leerde zich aan te passen, een bekwaam, vriendelijk, goed functionerend zelf naar voren schuift. Een zelf dat aanvoelt wat er nodig is en dat levert. Achter dat competente zelf houdt een ander deel zich stil, het deel dat niet hoefde te presteren om er te mogen zijn.
Daar zit de kern.
Het compliment komt wel aan, alleen bij het verkeerde adres.
Het landt bij het deel van jou dat presteert, en dat deel heeft geen honger naar waardering, dat wil alleen de volgende opdracht. Het deel dat de waardering echt zou kunnen voelen, komt er niet aan te pas.
Daarom is ontvangen misschien wel het spannendste terrein om te oefenen. Grenzen stellen en beter voor jezelf zorgen kun je vaak allang, in elk geval in theorie. Het ongemakkelijke werk zit in iets kleiners: een compliment aannemen zonder het te ontkrachten. Hulp accepteren zonder er meteen iets voor terug te doen. Op de vraag of iemand iets voor je kan betekenen “ja, graag” zeggen in plaats van “het lukt me wel”.
Geven voelt overzichtelijk. Ontvangen legt iets open. Want als je iets aanneemt, kun je even niet bewijzen dat je je plek verdient. Je krijgt gewoon iets, om niet. Ontvangen kan zelfs voelen als schuld, alsof je iets terug moet doen om het weer in balans te brengen. Ik kom daar in mijn podcast Hechting bij sterke vrouwen geregeld op terug. Over dat spanningsveld tussen verlangen en veiligheid schreef ik in Het risico van verlangen, en over grenzen als vorm van zelfrespect in Zeg ja tegen jezelf.
Wanneer nam jij voor het laatst iets aan zonder het meteen te compenseren? Niet uitgelegd, niet teruggegeven, gewoon ontvangen. En wat deed dat met je?
Het verstand snapt het, het lichaam nog niet
Ik ken dit trouwens niet alleen uit mijn spreekkamer, ik ken het van dichtbij. De zin “ik moet sterk zijn” heeft mij jaren gestuurd naar regelen, volhouden en weinig vragen. Ik voelde hem het scherpst in mijn lijf, aan kaken die vastzaten en een adem die hoog bleef zitten wanneer het te veel werd. Begrijpen hoe het werkte, veranderde er weinig aan. Het echte verschil begon pas toen ik het ergens anders ging aanpakken.
Want dit is wat ik je vooral mee wil geven: deze wet verander je niet in je hoofd. In je hoofd begrijp je hem. In je lijf leef je hem.
De onrust op die stille zondag is niet wat in ons DNA zit. Het is oude informatie. Je zenuwstelsel heeft ooit geregistreerd dat stilstaan onveilig was, omdat je op dat moment niets deed wat je plek bevestigde. Die les zit niet in je gedachten, ze zit in je spieren, je ademhaling, de reflex om op te staan. En een wet kun je pas herzien als je hem eerst voelt, in plaats van hem weg te redeneren.
Daarom werkt het slecht om jezelf te overtuigen dat je best mag ontspannen. Het werkt beter om de onrust die opkomt niet meteen te dempen. Om er een moment langer bij te blijven dan je gewend bent. Om te merken: daar is die trek weer, die lichte schuld, die drang om iets nuttigs te doen. En om dan, heel gewoon, te blijven zitten. Niet als opgave. Als experiment. Over de taal van je zenuwstelsel en waarom het zo’n betrouwbare gids is, lees je meer in Luisteren naar je zenuwstelsel.
Een laatste oefening, misschien de kleinste van allemaal. Ga zitten, voeten op de grond, een hand op je borst of je buik. Adem een paar keer iets langer uit dan je inademt. En zeg tegen jezelf, zonder dat je er iets voor hoeft te doen: ik hoef nu niets op te lossen, alleen aanwezig te zijn. Merk op wat er gebeurt. Verzet er zich iets? Zakt er iets? Er is geen goed antwoord. Er is alleen wat er is.
Tot slot
Eigenwaarde is niet iets wat je nog moet verwerven. Voor een vrouw die al zoveel voor elkaar bokst, is meer presteren zelfs het verkeerde recept. Je hoeft je waarde niet opnieuw te verdienen. Je mag iets terugvinden wat er onder al dat presteren gewoon is blijven liggen.
De psychiater Yoon Hong-gyun beschrijft eigenwaarde als een beweging: ze schommelt, ze mag zakken, en ze is te herstellen. Je waarde is er altijd. Wat wisselt, is hoe stevig je haar op een dag voelt.
Dus dit vraag ik je. Niet om vanaf nu anders te voelen. Alleen om deze week een moment op te merken waarop niemand iets van je nodig had, en te kijken wat er in je gebeurde. De onrust misschien. De lichte schuld. De hand die alweer ergens naar reikt. Je hoeft er niets mee. Blijf er alleen een adem langer bij. Want daar, in die onrust, ligt de oude afspraak. En daar, en nergens anders, begint het rustige besef dat je er ook toe doet op de momenten dat je even niets levert.
Literatuurlijst
- Crocker, J., & Park, L. E. (2004). The costly pursuit of self-esteem. Psychological Bulletin, 130(3), 392-414.
- Park, L. E., & Crocker, J. (2008). Contingencies of self-worth and responses to negative interpersonal feedback. Self and Identity, 7(2), 184-203.
- Neff, K. (2011). Self-Compassion, Self-Esteem, and Well-Being. Social and Personality Psychology Compass, 5(1), 1-12.
- Neff, K. (2011). Zelfcompassie: stop met jezelf te veroordelen.
- Winnicott, D. W. (1960). Ego distortion in terms of true and false self.
- Yoon, H. G. (2021). The Self-Esteem Class: Simple Lessons for a Lifetime of Contentment. (oorspronkelijk verschenen als How to Respect Myself, 2016).
Veelgestelde vragen
Wat is voorwaardelijke eigenwaarde?
Voorwaardelijke eigenwaarde is een gevoel van waarde dat leunt op voorwaarden: op presteren, nuttig zijn of goedkeuring krijgen. Zolang je aan die voorwaarde voldoet, voelt je plek vanzelfsprekend. Bij tegenslag, kritiek of zelfs bij rust zakt het gevoel snel weg. Onderzoek van Jennifer Crocker en Lora Park laat zien dat deze vorm van eigenwaarde instabiel en breekbaar is.
Waarom voelen succesvolle vrouwen zich soms onzeker of leeg?
Omdat succes precies de afspraak bevestigt die eronder ligt: je telt mee als je presteert. Elke prestatie geeft even bevestiging en verhoogt tegelijk de lat. Zo kan een vrouw die maatschappelijk veel bereikt vanbinnen toch afhankelijk blijven van de volgende bevestiging, en zich juist leeg voelen op momenten van rust.
Hoe versterk je je eigenwaarde echt?
Niet door jezelf harder te overtuigen dat je goed genoeg bent, want dat blijft een beoordeling. Wat wel rust geeft, is zelfcompassie: een manier van met jezelf omgaan die geen oordeel vraagt. Mild zijn als iets misgaat, beseffen dat worstelen bij mensen hoort, en aanwezig blijven bij wat er is, ook als je even niets presteert.
Verder met je eigenwaarde
Wil je hier verder mee, in je eigen tempo?
In mijn e-book Eigenwaarde kun je leren: meer rust in jezelf, meer ruimte in je relaties neem ik je stap voor stap mee. Je leert je waarde los te maken van wat je presteert of van wat anderen vinden, en te voelen dat die in jou zelf verankerd ligt. Met theorie, verhalen en oefeningen die je het laten begrijpen en laten ervaren, in je lichaam en in je relaties.
Speciaal in het kader van podcastaflevering 14, Eigenwaarde met arbeidsvoorwaarden, is het e-book van 25 juli tot en met 2 augustus voor een speciale prijs.
Beluister de aflevering
Dit blog is een verdieping op aflevering 14 van de podcast Hechting bij sterke vrouwen, “Eigenwaarde met arbeidsvoorwaarden”. In diezelfde serie kijk ik ook naar controle, naar boosheid en naar wat sterke vrouwen doen wanneer de verbinding onder druk komt te staan. Wil je het thema eerst horen en voelen? Luister de aflevering, en lees dit blog daarna als vervolg. Beluister de hele serie op mijn podcastpagina of via Spotify.
